Mastodon is een gratis en open source, zelfgehoste sociale netwerkdienst. Het stelt iedereen in staat zijn eigen serverknooppunt in het netwerk te hosten, en de verschillende afzonderlijk beheerde gebruikersbases zijn gefedereerd over veel verschillende servers. Deze servers zijn verbonden als een federatief sociaal netwerk, waardoor gebruikers van verschillende servers naadloos met elkaar kunnen communiceren. Mastodon heeft microblogging-functies die vergelijkbaar zijn met Twitter of Weibo, hoewel het zich daarvan onderscheidt, en in tegenstelling tot een typisch software-as-a-service-platform wordt het niet centraal gehost. Elke gebruiker is lid van een specifieke, onafhankelijk beheerde server. Gebruikers posten (standaard) korte berichten genaamd ‘toots’ die anderen kunnen zien, en kunnen de privacy-instellingen van elk bericht aanpassen. De specifieke privacyopties kunnen per site verschillen, maar omvatten doorgaans direct messaging, alleen volgers, openbaar maar niet vermeld in de openbare feed, en openbaar en gepost op de openbare feed. De Mastodon-mascotte is een bruine of grijze wolharige mammoet, soms afgebeeld met een tablet of smartphone. Omdat er geen enkele centrale server voor Mastodon is, heeft elke operationele server zijn eigen gedragscode, servicevoorwaarden en moderatiebeleid. Dit verschilt van traditionele sociale netwerken doordat gebruikers een specifieke server kunnen kiezen met beleid waarmee ze het eens zijn, of een server kunnen verlaten met beleid waarmee ze het niet eens zijn, zonder de toegang tot het sociale netwerk van Mastodon te verliezen.